Σπιτάκι

Αν κάποιος μου έδινε την ευκαιρία να αλλάξω ένα πράγμα στην Ελληνική γλώσσα, θα καταργούσα τον πληθυντικό ευγενείας. Δεν προσφέρει κάτι ιδιαίτερο στη γλώσσα, παρ’ όλ’ αυτά δημιουργεί αρκετά προβλήματα. Ειδικά όσοι από σας έχουν ζήσει σε Αγγλόφωνη χώρα, ξέρετε για τι πράγμα μιλάω.

Ο πληθυντικός ευγενείας είναι ένας γλωσσικός μηχανισμός, με τον οποίο μπορούμε να υποδηλώσουμε σεβασμό προς κάποιον. Όμως δεν είναι αναγκαίος. Σίγουρα, στα Ελληνικά τον έχουμε συνηθίσει, και αν μιλήσω σε κάποιον στον ενικό, μπορεί να ακουστεί άσχημο. Όμως αν δεν είχαμε αυτή τη διάκριση, θα βρίσκαμε άλλους τρόπους. Στα Αγγλικά, προσθέτεις επιφωνήματα, όπως sir, madam, professor, your highness, ανάλογα με τη περίσταση. Στα Γιαπωνέζικα, σεβασμό μπορείς να δηλώσεις με σωστή επιλογή επιφωνημάτων. Ανάλογα με τη σχέση σου με κάποιον, μπορεί να προσθέσεις -kun, -san, -sama ή -dono στο τέλος του ονόματος τους. Πάνω απ’ όλα όμως, για να δηλώσεις σεβασμό, μπορείς να προσέχεις τι λες, και πως το λες.

Ως εργαλείο λοιπόν έχει τις χρήσεις του, αλλά δεν είναι αναγκαίο. Εκεί που ο πληθυντικός ευγενείας αρχίζει να μας τα χαλάει, είναι στις παρενέργειες του. Βλέπετε, δεν είναι καλό εργαλείο. Το κύριο πρόβλημα του είναι πως είναι πολύ στιβαρό, πολύ άκαμπτο. Είναι on ή off, digital και όχι analog, discrete και όχι continuous. Eίναι απόλυτο. Είτε χρησιμοποιείς πληθυντικό ευγενείας, είτε όχι. Αυτό μπορεί να δημιουργήσει αρκετά προβλήματα.

Πρώτον, δημιουργεί αχρείαστα (μίκρο-)τριβές και απόσταση. Πολλές φορές, γνωρίζοντας κάποιον, δεν είναι εμφανές εαν θα πρέπει να χρησιμοποιήσεις ενικό ή πληθυντικό. Κάποιοι μπορεί να είναι πιο χαλαροί, και να σε θεωρήσουν λίγο περίεργο αν αρχίσεις με πληθυντικό, μα κάποιοι μπορεί να είναι πιο καθώς πρέπει, και να προσβληθούν εαν αρχίσεις με ενικό. Συνήθως, αν δεν είναι προφανές, αρχίζουμε με πληθυντικό. Αν και ο άλλος δεν ήταν σίγουρος, μόλις επιβαρύναμε μια σχέση που θα μπορούσε να αρχίσει με λιγότερο “δήθεν.” Στα Αγγλικά, από την άλλη, μπορείς να αρχίσεις με πιο επιφυλακτικό διάλογο και, αναλόγως πως πάει η συζήτηση, να εισάγεις πιο προσωπικά ή ανεπίσημα στοιχεία σιγά-σιγά.

Δεύτερον, είναι αχρείαστο το πόσο δύσκολα ξεπερνιέται. Ειδικά σε σχέσεις ισχύος, όταν ο ένας μιλάει στον ενικό μα ο άλλος στον πληθυντικό, ακριβώς επειδή είναι on και off η κατάσταση, είναι δύσκολο να το γυρίσετε σε δύο ενικούς, ακόμα και μετά από καιρό. Ας πάρουμε για παράδειγμα τη σχέση ενός μεταπτυχιακού φοιτητή με τον καθηγητή του. Εαν εν αρχή ο φοιτητής μιλάει στο πληθυντικό, ακόμα και όταν γνωριστούνε καλύτερα, ίσως να είναι δύσκολη η αλλαγή. Ο καθηγητής ίσως νιώθει πως το σεις και το σας είναι λίγο υπερβολικά, αλλά ίσως να νιώθει και άβολα με τον ενικό. Το ίδιο και με τον μαθητή. Ίσως να θέλαν και οι δύο κάτι ενδιάμεσο. Αλλά ακόμη και αν δεν έχουν πρόβλημα με τον ενικό, πως γίνεται η μετάβαση; Θα πρέπει να γίνει κάποια ατυχής συζήτηση περί του θέματος; Ή θα πρέπει ο μαθητής να ρισκάρει, όταν πιστεύει πως τον παίρνει; Και πότε ακριβώς τον παίρνει; Το συζητούσαμε αυτό τις προάλλες με ένα φίλο μου, απόφοιτο του Μετσοβίου. Έλεγε πως δε μπορεί να μιλήσει στον ενικό στον καθηγητή της διπλωματικής του, ακόμα και τώρα που είναι αρκετά κοντά. Και πότε τον ρωτάω θα του μιλήσεις στον ενικό; Αν γυρίσεις και γίνεις και συ καθηγητής στο Μετσόβειο; Τότε ναι, μου απαντάει με σιγουριά. Ναι ε; Πότε δηλαδή; Από τη στιγμή που υπογράψεις το συμβόλαιο; Δεν θα είναι ξαφνικό τότε; Δε θα είναι αυτός καθηγητής, ενώ εσύ ένας απλός αναπληρωτής; Δε θα σου ρίχνει καμιά εικοσαριά σεβάσμια χρόνια, ακόμα και να γίνεις και συ καθηγητής; Η έλλειψη πληθυντικό ευγενείας στην Αγγλική, σημαίνει πως τέτοια χάσματα μπορούν να γεφυρωθούν πολύ πιο σταδιακά, και χωρίς τόσο κόπο και σκέψη.

Τρίτον, δημιουργεί καταστάσεις πραγματικά τραγελαφικές. Υπάρχουν, ας πούμε, κανά δυό μητέρες πάρα πολύ καλών φίλων, οι οποίες είναι και νεανικές στον τρόπο τους, και τις ξέρω από πολύ παλιά και πολύ καλά. Από τη μια, έχω το γλωσσικό προγραμματισμό μου που μου προτείνει να τους μιλήσω στον πληθυντικό. Από την άλλη, οι εμπειρίες μου προτείνουν να τους μιλήσω στον ενικό. Για την ακρίβεια, το να χρησιμοποιήσω τον πληθυντικό πιθανώς να υποδηλώσει και μια απόσταση που, με κάποιο τρόπο, ίσως και να είναι προσβλητική. Εξού και οι πολύ ατυχείς καταστάσεις όπου προσπαθείς να μιλήσεις δίχως να αποκαλύπτεις αν μιλάς σε ενικό ή πληθυντικό.

Μη ξεχνάμε πως όπως η ζωή επηρεάζει την γλώσσα, συμβαίνει και το αντίθετο. Οι Εσκιμώοι έχουν δε ξέρω ‘γω πόσες λέξεις για χιόνι, επειδή έχουν πολύ χιόνι. Eμείς είμαστε το αντίθετο. Το ότι έχουμε τον πληθυντικό ευγενείας μας επηρεάζει στην καθημερινή μας ζωή, στη κοινωνία μας. Είναι ένα συμβολικό εμπόδιο, ένας φράχτης μεταξύ των σεβάσμιων και των κατωτέρων τους. Το ότι υπάρχει, δε σημαίνει ότι είναι ειλικρινές. Μάλιστα το ότι είναι τόσο στιβαρό, τόσο όλα ή τίποτα, σημαίνει πως συχνά είναι μόνο κάτι το επιφανειακό. Η επισημότητα είναι κάτι το βλαβερό. Το βλέπεις στην Αμερική. Στο πόσο βοηθάει η ανεπισημότητα το κλίμα και τη παραγωγικότητα στις εταιρίες, στα πανεπιστήμια. Στο πόσο δύσκολο κάνει η υπερβολική επισημότητα του Προέδρου τους το να του φερθούν σαν απλό πολιτικό, υπεύθηνο για τα λάθη του.

Δυστυχώς, τον πληθυντικό ευγενείας μάλλον δεν τον γλιτώνουμε. Όπως όμως δύο γενιές πριν, πολλοί γονείς απαιτούσαν τα παιδιά τους να τους μιλάνε στον πληθυντικό, και τώρα κάτι τέτοιο σπάνια εμφανίζεται, υπάρχει και για μας ελπίδα.